Γράφει η Ισμήνη Χαρίλα

Βασικός εκπρόσωπος του κινήματος του Υπαρξισμού, ο Γάλλος φιλόσοφος και συγγραφέας Jean – Paul Sartre εκφράζει στη συλλογή διηγημάτων του «Le Mur» (Ο Τοίχος) τους προβληματισμούς του για τους βασικούς πυλώνες της ανθρώπινης ύπαρξης.

Γραμμένα από το 1936 έως το 1938 και δημοσιευμένα το 1939, τα πέντε συνολικά διηγήματα θέτουν βασικά ερωτήματα γύρω από τη θέση του ατόμου στην κοινωνία. Εμφανώς επηρεασμένος από τον Γερμανό φιλόσοφο Heidegger και τον μαθητή του Husserl, που ανέπτυξε τη μέθοδο της Φαινομενολογίας, ο Sartre  προασπίζει την άποψη ότι η ανθρώπινη ύπαρξη αποκλείει την ύπαρξη του Θεού. Το άτομο είναι ελεύθερο, υπεύθυνο για τις πράξεις, τις επιλογές, τις αξίες του και συνεπώς εκείνο που καθορίζει το μέλλον του.

Ο συγγραφέας, με αφορμή τις ιστορίες απλών καθημερινών ανθρώπων, προκαλεί τον αναγνώστη να αναρωτηθεί γύρω από θέματα που απασχολούν κάθε άτομο και γεννούν διαφορετικά συναισθήματα, σκέψεις και αντιδράσεις: τον θάνατο, την τρέλα, το μίσος για το ανθρώπινο είδος, το σώμα και την πορεία προς την ενηλικίωση.

Το πρώτο ομώνυμο διήγημα της συλλογής περιγράφει τη νύχτα τριών κρατούμενων και καταδικασμένων σε θάνατο κατά τη διάρκεια του Ισπανικού Εμφυλίου. Η αγωνία του θανάτου, η ελπίδα για σωτηρία, τα ανάμεικτα συναισθήματα τριών ανδρών που μοιράζονται τον ίδιο φόβο, αλλά αντιδρούν εντελώς διαφορετικά. Η αντίθεση ανάμεσα στη ζωή και το θάνατο, την ελπίδα και την απογοήτευση, την αρχή και το τέλος, το σήμερα και το αύριο που για κάποιους δεν θα υπάρξει.

Το δεύτερο διήγημα, με τίτλο «Το δωμάτιο» (La Chambre), αναφέρεται στις άκαρπες προσπάθειες ενός πατέρα να χωρίσει την κόρη του Eve από το σχιζοφρενή σύζυγό της Pierre. Με πλήρη επίγνωση της κατάστασής του και βιώνοντας καθημερινά τη βύθισή του σ’ ένα φανταστικό κόσμο, η Eve αρνείται να εγκαταλείψει τον άνδρα που αγάπησε. Συνειδητά επιλέγει να παραμείνει κοντά του ως το τέλος και ακολουθώντας το παράδειγμα του πατέρα της, που παραμένει δίπλα στην άρρωστη μητέρα της, αποκρούει τις προτάσεις του για διαζύγιο.

Ο ήρωας του «Ηρόστρατου» (Erostrate) είναι ένας άνθρωπος που θέλει να αποκτήσει φήμη. Μιμούμενος τον αρχαίο πυρπολητή του ναού της Εφέσου, ενός από τα επτά θαύματα του κόσμου, αποπειράται να σκοτώσει έξι άτομα με έξι σφαίρες. Το σχέδιο του δεν ολοκληρώνεται με τον τρόπο που επιθυμούσε και ο ίδιος, μην έχοντας τελικά το θάρρος να αυτοκτονήσει, παραδίνεται στην αστυνομία.

Η «Οικειότητα» (Intimité) είναι η ιστορία ενός νεαρού ζευγαριού, της Lulu και του Henri. Οι αντιπαραθέσεις τους και η μεσολάβηση της Rirette – φίλης της Lulu – οδηγούν στον πρόσκαιρο, αλλά όχι οριστικό χωρισμό τους. Βασικό θέμα το σώμα, άλλοτε ερωτικό και άλλοτε ως φορέας φυσικών εκκρίσεων.

Η «παιδική ηλικία ενός αρχηγού» (L’ enfance d’ un chef) είναι το πέμπτο και τελευταίο διήγημα που περιγράφει τα παιδικά και νεανικά χρόνια του Lucien. Η ζωή στο σχολείο, η πρώτη ερωτική περιπέτεια μ’ ένα παιδεραστή και αργότερα με μια γυναίκα, οι πολιτικοί προβληματισμοί και η φασιστική ιδεολογία που αμβλύνει τις διακρίσεις.

Η χρήση πρωτοπρόσωπης αφήγησης στο πρώτο και τρίτο διήγημα και τριτοπρόσωπης στα υπόλοιπα, προκαλεί εύλογο ερώτημα για το αν ο Sartre επιχειρεί να προσεγγίσει διαφορετικά τον ήρωα του πρώτου διηγήματος Pablo και τον μιμητή του Ηρόστρατου, Paul. Είναι άραγε το θέμα του θανάτου που ωθεί τον δημιουργό να αποκτήσει αμεσότητα με τους πρωταγωνιστές; Ας μην ξεχνάμε ότι ο γάλλος φιλόσοφος πρέσβευε ότι ο θάνατος είναι το μόνο όριο στην ελευθερία καθώς με αυτόν τελειώνει η ύπαρξη.

Ερμηνεύοντας τα λόγια του δημιουργού, που περιέγραψε τις ιστορίες του ως “cinq petites déroutes tragiques ou comiques….toutes ces fuites sont arrêtées par un mur”[1], θα λέγαμε ότι τα πέντε αυτά διηγήματα ουσιαστικά θέτουν πέντε διαχωριστικούς τοίχους ανάμεσα στη ζωή και τον θάνατο, τη λογική και την τρέλα, τον ανθρωπισμό και τη μισανθρωπία, τις ερωτικές και τις μιαρές όψεις του ανθρωπίνου σώματος, την παιδικότητα και την ωριμότητα.

[1] Σημ μτφ: Πέντε μικρές τραγικές ή κωμικές αταξίες….Αποδράσεις που σταμάτησαν από έναν τοίχο.