από τη Δήμητρα Ποντοπόρου

Τον χειμώνα του 1873-74 ο Γερμανός αρχαιολόγος καθηγητής Georg Ebers ανακάλυψε στο Λούξορ της Αιγύπτου έναν πάπυρο, όπου περιγράφεται ο Διαβήτης ως «η νόσος με πολυουρία, χωρίς πόνους αλλά με λιποσαρκία».

Το χειρόγραφο αυτό, που ονομάστηκε «Πάπυρος Ebers» προς τιμήν του αρχαιολόγου, χρονολογείται στα 1550 π.Χ. και περιγράφει περί τις 700 ασθένειες με τα φάρμακα και τις μαγικές τεχνικές θεραπείας τους, από γυναικολογικές έως καρδιακές παθήσεις και άσθμα, από ασθένειες παθολογικών αιτίων έως ψυχικές, όπως η κατάθλιψη.

Σήμερα φυλάσσεται στη Βιβλιοθήκη του Πανεπιστημίου της Λειψίας. Πρόκειται για το αρχαιότερο εύρημα στην παγκόσμια ιστορία, όπου αναφέρεται η νόσος του Διαβήτη και τα συμπτώματά της.

Η αρχαιότερη κλινική αναγνώριση του Διαβήτη

Σε αυτόν τον πάπυρο ο Hesy-Ra, Αιγύπτιος ιατρός, αναφέρθηκε στη συχνή ούρηση ως σύμπτωμα μιας μυστηριώδους ασθένειας, η οποία προκαλούσε μεταξύ άλλων και κατάπτωση. Εκείνη την εποχή παρατηρήθηκε επίσης πως τα μυρμήγκια έλκονταν από τα ούρα των ανθρώπων που είχαν τη συγκεκριμένη ασθένεια.

Παρατήρηση που θα μπορούσε να έχει λογική βάση, διότι πράγματι τα μυρμήγκια προσελκύονται από γλυκιές γεύσεις. Χίλια χρόνια αργότερα άνθρωποι που ήταν γνωστοί ως «δοκιμαστές ούρων» έκαναν διάγνωση του διαβήτη δοκιμάζοντας τα ούρα των ασθενών που υποπτεύονταν πως έπασχαν από Διαβήτη.

Εάν τα ούρα είχαν γλυκιά γεύση, τότε γινόταν η διάγνωση. Για να προσδώσουν αυτή την ιδιότητα, το 1675 προστέθηκε στον όρο Διαβήτηςη λέξη «mellitus», από την ελληνική λέξη μέλι, δηλαδή σακχαρώδης. Στον πάπυρο Ebers για τη θεραπεία του σακχαρώδους διαβήτη προτείνεται να πίνει ο ασθενής ένα μίγμα μούρα κουφοξυλιάς, [δυσανάγνωστο] ίνες φυτού, γάλα, μπύρα, άνθη αγγουριού και πράσινους χουρμάδες.

Η ονομασία Διαβήτης

Ομως η ονομασία Διαβήτης δόθηκε από τον ιατρό της ελληνικής αρχαιότητας Αρεταίο. Δεν γνωρίζουμε ακριβώς πότε γεννήθηκε και πότε πέθανε, γνωρίζουμε όμως πως έζησε τον 10ο αι. μ.Χ. στη Ρώμη και την Αλεξάνδρεια. Θεωρείται η μεγάλη φυσιογνωμία της ιατρικής της αρχαιότητας μετά από τον Ιπποκράτη. Μάλιστα στα βιβλία του κατέγραψε ορισμένες διαφωνίες του με τις διαγνώσεις και θεραπείες του Ιπποκράτη, όταν τις έκρινε επιβλαβείς.

Μέχρι την εποχή του Αρεταίου ο Διαβήτης ονομαζόταν Δίψα ή Δίψακος, από το όνομα ενός φιδιού που όταν σε τσιμπούσε προκαλούσε ακατάσχετη δίψα. Τότε πίστευαν πως αυτό το φίδι ήταν και η αιτία της νόσου. Ο Αρεταίος ορμώμενος από τα συμπτώματα της νόσου άλλαξε την ονομασία της και καθιέρωσε την ονομασία Διαβήτης.

Η λέξη ετυμολογείται από το ρήμα διαβαίνω >διά+βαίνω, διότι ο Αρεταίος παρατήρησε πως το νερό που έπινε ο ασθενής διάβαινε αναλλοίωτο μέσα από το σώμα του. Εννοούσε την αποβολή των υγρών διά των ούρων. Είναι φανερό πως ο Αρεταίος, ο οποίος επονομάζεται Καππαδόκης, δεν προσκολλήθηκε σε προκαταλήψεις. Ασκούσε την ιατρική με βάση την παρατήρηση και τον έλεγχο των αποτελεσμάτων των θεραπευτικών μεθόδων που χρησιμοποιούσε.

Περιγραφή του Διαβήτη σε αρχαία κείμενα

Ο Αρεταίος μάλιστα στο βιβλίο του «Περί αιτιών και σημείων οξέων παθών» μας παραδίδει την πρώτη γνωστή εκτενή περιγραφή της νόσου: «Ο Διαβήτης είναι μια εντυπωσιακή αρρώστια και όχι από τις πιο συνηθισμένες στον άνθρωπο. Χαρακτηρίζεται από υγρή και ψυχρή σύντηξη της σάρκας και των άκρων, που αποβάλλονται με τα ούρα. Τα νεφρά και η κύστη αποβάλλουν ασταμάτητα και σε μεγάλα ποσά, ούρα. Η δίψα είναι αχαλιναγώγητη. Η φύση της νόσου είναι χρόνια, αν και ο άρρωστος δεν επιζεί επί πολύ, γιατί όταν η νόσος πλήρως εξελιχθεί, γρήγορα έρχεται ο μαρασμός και ο θάνατος».

Ο Γαληνός, διάσημος ιατρός της αρχαιότητας, που έζησε τον 2ο αιώνα μ.Χ.(129-199 μ.Χ.), θεωρούσε πως ο διαβήτης προκαλείται από κάποια νεφρική διαταραχή. Η υιοθέτηση αυτής της πεποίθησης του Γαληνού καθυστέρησε την πρόοδο της αιτιολογικής κατανόησης του Διαβήτη κάπου 1500 χρόνια.

Την ίδια εποχή που έζησε ο Γαληνός ο Διαβήτης είναι γνωστός και στην Απω Ανατολή σύμφωνα με αναφορές σε συγγράμματα της εποχής. Ο Κινέζος γιατρός Tsang-Tsong-King περιγράφει τον Διαβήτη ως «η νόσος της δίψας». Σε ινδικά κείμενα των Ινδών συγγραφέων Susruta και Charuka ο Διαβήτης αναφέρεται ως «η νόσος με μελώδη ούρα».

Τον 6ο αιώνα μ.Χ περιγράφεται και η γνωστή τριάδα των συμπτωμάτων που ταυτίζονται με την ύπαρξη του Διαβήτη, η πολυφαγία, η πολυουρία και η πολυδιψία. Τον ίδιο αιώνα αναγνωρίζεται και ο κληρονομικός χαρακτήρας της νόσου.

Σημαντικότατη ήταν η συμβολή του Αραβα ιατρού Αuicenna (980-1037 μ.Χ.) στην κατανόηση της φύσης της νόσου. Σε αυτόν αποδίδεται η πρώτη περιγραφή της διαβητικής γάγγραινας, της υπόθεσης της νευρικής φύσης του Διαβήτη και η πρώτη θεωρία για τον ρόλο του ήπατος στην εξέλιξη της νόσου.

Ο Διαβήτης ασυνήθης νόσος στην αρχαιότητα

Ο Αρεταίος σωστά επισημαίνει πως η νόσος αυτή δεν είναι από τις πιο συνηθισμένες των ανθρώπων της εποχής του. Δυστυχώς δεν ισχύει το ίδιο για σήμερα. Φαίνεται πως μεταβολές στη διατροφή και στον τρόπο ζωής έχουν αυξήσει τον κίνδυνο εμφάνισης της νόσου, ώστε σήμερα 420 εκατομμύρια άτομα στον πλανήτη πάσχουν από διαβήτη και η πρόβλεψη αύξησης του αριθμού τους είναι εξαιρετικά δυσοίωνη. Υπολογίζεται ποσοστό αύξησης 60% μέχρι το 2025.

Η κακή διατροφή, ειδικά η τάση για fast food φαγητό κακής ποιότητας, η παχυσαρκία, η μειωμένη σωματική δραστηριότητα, η καθιστική ζωή και το καθημερινό στρες αποτελούν αιτίες πολλών δεινών της μεταβολικής υγείας μας. Ο διαβήτης αποτελεί σήμερα την πλέον διαδεδομένη μεταβολική νόσο στον πλανήτη. Για κάποιες μορφές του και ειδικά για τις μη κληρονομικές ο δρόμος της πρόληψης περνάει και από την αντιμετώπιση των παραπάνω τοξικών πτυχών της ζωής μας.

bit.ly/2BvWAiv