από την Κέλλυ Βουράνη.

Η βάση του δέκα επανέρχεται σύμφωνα με τις εξαγγελίες της υπουργού παιδείας. Τα στατιστικά στοιχεία των βαθμολογιών στις πανελλήνιες εξετάσεις προβληματίζουν, με τα διαδικτυακά φόρουμ να παίρνουν φωτιά από τις ενστάσεις και τις γενικότερες τοποθετήσεις. Άλλοι μιλούν για λάθος σύστημα εισαγωγής στη τριτοβάθμια εκπαίδευση, άλλοι για απαράδεκτη αποδοκιμασία των αποτελεσμάτων καθώς συνδέεται με ψυχολογικό bullying των μαθητών, αλλά όλα καταλήγουν σε ένα συμπέρασμα ∙ ακόμα αναζητούμε εκείνη την εκπαίδευση που θα κάνει τους νέους μας επιτυχημένους και πιο ευτυχισμένους ανθρώπους. 

 Ένα είναι το σίγουρο ότι οι βαθμοί δεν απεικονίζουν πάντα τις ικανότητες και το χαρακτήρα ενός νεαρού ατόμου. Έτσι όμως είναι το εκπαιδευτικό σύστημα. Οι βαθμοί είναι απαραίτητοι. Εκτός εάν αποφασίσουμε η βαθμολόγηση-αξιολόγηση να πραγματοποιείται σύμφωνα με διαφορετικά κριτήρια. Με διαδικασίες περισσότερο δημιουργικές και λιγότερο μηχανιστικές, με πειράματα και έρευνα, με κριτική και σύνθεση δεδομένων.        Πέρα όμως από αυτό η δημιουργικότητα θα σχετίζεται και με τα θέματα της καθημερινής ζωής τους. Αρχές, αρετές και ικανότητες είναι απαραίτητα εφόδια για τον μελλοντικό ενήλικο. Να θυμηθούμε ότι ένα διδακτορικό δε φέρνει την άνοιξη. Και για να το πω πιο απλά το διδακτορικό δε σε βοηθά να έχεις ενσυναίσθηση, να αποδιώχνεις την αλαζονεία και τη ματαιοδοξία. Δε σου μαθαίνει να συνεργάζεσαι και να σέβεσαι τα άλλα όντα γύρω σου. Δε σε κάνει εφευρετικό και επινοητικό. Όλοι γνωρίζουμε τι συμβαίνει με τις ερευνητικές εργασίες, τα λεγόμενα project, στη μέση εκπαίδευση αλλά και με τα μεταπτυχιακά που διεκπεραιώνονται από ειδικά γραφεία και όχι από τους ίδιους τους φοιτητές. Πόσες δεν είναι οι φορές που διευθυντής σχολείου με μεταπτυχιακά ή διδακτορικό αδυνατεί να ανταποκριθεί στα καθήκοντά του, κυρίως όσον αφορά τους γονείς ή τους εκπαιδευτικούς του σχολείου. Ο τίτλος είναι σεβαστός αλλά δυστυχώς όχι πάντα αρκετός.

 Στο σημείο αυτό ο αρχαιοελληνικός ρητορικός λόγος μας καθοδηγεί για άλλη μια φορά. Συγκεκριμένα ο Ισοκράτης στον Παναθηναϊκό του λόγο (προοίμιο 26-38) περιγράφει το μορφωμένο άνθρωπο. Περιγράφει ο Ισοκράτης τότε και εμείς σήμερα το ζούμε..εκ του αντιθέτου. Σα να μην πέρασε μια μέρα, όπως λέει και το γνωστό τραγούδι. Για αυτό και το περιεχόμενο του λόγου του περιλαμβάνεται στην κλασική παιδεία με την απαράμιλλη διαχρονικότητά της. Αυτή που παραγκωνίσαμε ως παρωχημένη, παρόλο που η τέχνη της πειθούς που εκείνος υπηρέτησε, δίνει τη λύση σε πολλά προβλήματα μας.

  Μήπως τελικά πρέπει να στρέψουμε το βλέμμα μας στους «παρωχημένους» για να είμαστε και εμείς «ζωντανοί» όπως αυτοί;

Ο λόγος σε αυτούς: 

Καλοκαίρι 339 π.Χ, Αθήνα

ΙΣΟΚΡΑΤΗΣ

Παναθηναϊκός (12) (26-38), μτφρ. Α.Ι. Γιαγκόπουλος, Ζ.Ε. Μαλαθούνη

[..] [26] Το εκπαιδευτικό σύστημα λοιπόν που μας έχουν κληροδοτήσει οι πρόγονοί μας κάθε άλλο παρά το περιφρονώ. Επαινώ όμως και αυτό που καθιερώθηκε στις ημέρες μας, εννοώ τη διδασκαλία της γεωμετρίας, της αστρολογίας και τους αποκαλούμενους εριστικούς διαλόγους, με τους οποίους οι νεότεροι ευχαριστιούνται περισσότερο από όσο πρέπει, ενώ κανένας από τους ηλικιωμένους δεν θα ισχυριζόταν ότι είναι ανεκτοί. [27] Ωστόσο, εκείνους που κλίνουν σ᾽ αυτά τους προτρέπω να εργάζονται σκληρά και να είναι αφοσιωμένοι σε όλα αυτά· γιατί η γνώμη μου είναι ότι, και αν ακόμη τα μαθήματα αυτά δεν μπορούν να προσφέρουν γενικά κανένα καλό, τουλάχιστον αποτρέπουν τους νεότερους να διαπράξουν πολλά άλλα σφάλματα. Γι᾽ αυτό η γνώμη μου είναι ότι για τους νέους ποτέ δεν θα βρεθούν ασχολίες πιο ωφέλιμες από αυτές ούτε και πιο ταιριαστές. [28] Αλλά, στους ηλικιωμένους και σε όσους δοκιμάστηκαν και μπήκαν στην τάξη των ανδρών φρονώ πως οι μελέτες αυτές δεν αρμόζουν πια. Πράγματι, βλέπω μερικούς από αυτούς που έχουν αποκτήσει στα μαθήματα αυτά τόσο μεγάλη κατάρτιση ώστε να διδάσκουν και τους άλλους, να μην μπορούν να χρησιμοποιήσουν τις γνώσεις που έχουν στην κατάλληλη περίσταση, και στις άλλες υποθέσεις της ζωής τους να φαίνονται λιγότερο σώφρονες από τους μαθητές τους, για να μην πω από τους υπηρέτες τους[29] Την ίδια γνώμη έχω και γι᾽ αυτούς που έχουν την ικανότητα να δημηγορούν και έχουν αποκτήσει όνομα από τη συγγραφή λόγων και γενικά για όλους όσοι διακρίνονται γύρω από τις τέχνες, τις γνώσεις και τις άλλες ικανότητες. Γιατί ξέρω ότι οι περισσότεροι από αυτούς ούτε σε ό,τι αφορά στις προσωπικές τους υποθέσεις έχουν κάνει σωστή διαχείριση ούτε στις ιδιωτικές συναναστροφές είναι ανεκτοί, ότι αδιαφορούν για τη γνώμη των συμπολιτών τους και είναι γεμάτοι από πολλά και μεγάλα ελαττώματα. Συνεπώς, νομίζω ότι ούτε και αυτοί μπορούν αν μετέχουν σ᾽ αυτήν την αγωγή και την παιδεία για την οποία συμβαίνει να μιλώ εγώ τώρα.
[30] Αφού αποδοκιμάζω τις τέχνες, τις γνώσεις και τις άλλες ικανότητες, ποιούς τότε ονομάζω μορφωμένους; Πρώτα πρώτα αυτούς που χειρίζονται καλά τα ζητήματα που παρουσιάζονται κάθε μέρα και αυτούς που έχουν σωστή άποψη για τις περιστάσεις και μάλιστα τέτοια που να μπορεί να βάζει ως στόχο και να πετυχαίνει τις περισσότερες φορές το συμφέρον. [31] Έπειτα, εκείνους που συμπεριφέρονται κατά τρόπο αρμόζοντα και δίκαιο σε όσους πλησιάζουν, εκείνους που υπομένουν καλόκαρδα και εύκολα τη δυσάρεστη και ενοχλητική συμπεριφορά των άλλων, ενώ οι ίδιοι φέρονται προς τους φίλους τους με τη μεγαλύτερη δυνατή επιείκεια και μετριοπάθεια. Ακόμη, μορφωμένους θεωρώ εκείνους που πάντοτε κυριαρχούν επί των ηδονών και δεν λυγίζουν μπροστά στις συμφορές, αλλά τις αντιμετωπίζουν σαν άνδρες και όπως αξίζει στη φύση μας. [32] Τέταρτον και το σπουδαιότερο, αυτούς που δεν τους χαλούν οι επιτυχίες μήτε απαρνιούνται τον εαυτό τους μήτε γίνονται υπερόπτες, αλλά παραμένουν σταθερά άνθρωποι λογικοί και δεν ικανοποιούνται περισσότερο με τα αγαθά που έχουν χάρη στην εύνοια της τύχης παρά με εκείνα που αποκτούν εξαρχής χάρη στον χαρακτήρα και τη φρόνησή τους. Για μένα, συνετοί, τέλειοι άνδρες και προικισμένοι με όλες τις αρετές είναι όσοι προσαρμόζουν τον εσωτερικό τους κόσμο όχι προς μια μόνο από αυτές τις ικανότητες αλλά προς όλες μαζί.
[33] Αυτές λοιπόν είναι οι απόψεις μου για τους μορφωμένους ανθρώπους.

Πρωτότυπο κείμενο

[26] Τῆς μὲν οὖν παιδείας τῆς ὑπὸ τῶν προγόνων καταλειφθείσης τοσούτου δέω καταφρονεῖν ὥστε καὶ τὴν ἐφ᾽ ἡμῶν κατασταθεῖσαν ἐπαινῶ, λέγω δὲ τήν τε γεωμετρίαν καὶ τὴν ἀστρολογίαν καὶ τοὺς διαλόγους τοὺς ἐριστικοὺς καλουμένους, οἷς οἱ μὲν νεώτεροι μᾶλλον χαίρουσι τοῦ δέοντος, τῶν δὲ πρεσβυτέρων οὐδεὶς ἔστιν ὅστις ‹ἂν› ἀνεκτοὺς αὐτοὺς εἶναι φήσειεν. [27] Ἀλλ᾽ ὅμως ἐγὼ τοῖς ὡρμημένοις ἐπὶ ταῦτα παρακελεύομαι πονεῖν καὶ προσέχειν τὸν νοῦν ἅπασι τούτοις, λέγων ὡς, εἰ καὶ μηδὲν ἄλλο δύναται τὰ μαθήματα ταῦτα ποιεῖν ἀγαθὸν, ἀλλ᾽ οὖν ἀποτρέπει γε τοὺς νεωτέρους πολλῶν ἄλλων ἁμαρτημάτων. Τοῖς μὲν οὖν τηλικούτοις οὐδέποτ᾽ ἂν εὑρεθῆναι νομίζω διατριβὰς ὠφελιμωτέρας τούτων οὐδὲ μᾶλλον πρεπούσας· [28] τοῖς δὲ πρεσβυτέροις καὶ τοῖς εἰς ἄνδρας δεδοκιμασμένοις οὐκέτι φημὶ τὰς μελέτας ταύτας ἁρμόττειν. Ὁρῶ γὰρ ἐνίους τῶν ἐπὶ τοῖς μαθήμασι τούτοις οὕτως ἀπηκριβωμένων ὥστε καὶ τοὺς ἄλλους διδάσκειν, οὔτ᾽ εὐκαίρως ταῖς ἐπιστήμαις αἷς ἔχουσι χρωμένους, ἔν τε ταῖς ἄλλαις πραγματείαις ταῖς περὶ τὸν βίον ἀφρονεστέρους ὄντας τῶν μαθητῶν· ὀκνῶ γὰρ εἰπεῖν τῶν οἰκετῶν. [29] Τὴν αὐτὴν δὲ γνώμην ἔχω καὶ περὶ τῶν δημηγορεῖν δυναμένων καὶ τῶν περὶ τὴν γραφὴν τὴν τῶν λόγων εὐδοκιμούντων, ὅλως δὲ περὶ ἁπάντων τῶν περὶ τὰς τέχνας καὶ τὰς ἐπιστήμας καὶ τὰς δυνάμεις διαφερόντων. Οἶδα γὰρ καὶ τούτων τοὺς πολλοὺς οὔτε τὰ περὶ σφᾶς αὐτοὺς καλῶς διῳκηκότας οὔτ᾽ ἐν ταῖς ἰδίαις συνουσίαις ἀνεκτοὺς ὄντας, τῆς τε δόξης τῆς τῶν συμπολιτευομένων ὀλιγωροῦντας, ἄλλων τε πολλῶν καὶ μεγάλων ἁμαρτημάτων γέμοντας· ὥστ᾽ οὐδὲ τούτους ἡγοῦμαι μετέχειν τῆς ἕξεως περὶ ἧς ἐγὼ τυγχάνω διαλεγόμενος. [30] Τίνας οὖν καλῶ πεπαιδευμένους, ἐπειδὴ τὰς τέχνας καὶ τὰς ἐπιστήμας καὶ τὰς δυνάμεις ἀποδοκιμάζω; Πρῶτον μὲν τοὺς καλῶς χρωμένους τοῖς πράγμασι τοῖς κατὰ τὴν ἡμέραν ἑκάστην προσπίπτουσι, καὶ τὴν δόξαν ἐπιτυχῆ τῶν καιρῶν ἔχοντας καὶ δυναμένην ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ στοχάζεσθαι τοῦ συμφέροντος· [31] ἔπειτα τοὺς πρεπόντως καὶ δικαίως ὁμιλοῦντας τοῖς ἀεὶ πλησιάζουσι, καὶ τὰς μὲν τῶν ἄλλων ἀηδίας καὶ βαρύτητας εὐκόλως καὶ ῥᾳδίως φέροντας, σφᾶς δ᾽ αὐτοὺς ὡς δυνατὸν ἐλαφροτάτους καὶ μετριωτάτους τοῖς συνοῦσι παρέχοντας· ἔτι τοὺς τῶν μὲν ἡδονῶν ἀεὶ κρατοῦντας, τῶν δὲ συμφορῶν μὴ λίαν ἡττωμένους, ἀλλ᾽ ἀνδρωδῶς ἐν αὐταῖς διακειμένους καὶ τῆς φύσεως ἀξίως ἧς μετέχοντες τυγχάνομεν· [32] τέταρτον, ὅπερ μέγιστον, τοὺς μὴ διαφθειρομένους ὑπὸ τῶν εὐπραγιῶν μηδ᾽ ἐξισταμένους αὑτῶν μηδ᾽ ὑπερηφάνους γιγνομένους, ἀλλ᾽ ἐμμένοντας τῇ τάξει τῇ τῶν εὖ φρονούντων καὶ μὴ μᾶλλον χαίροντας τοῖς διὰ τύχην ὑπάρξασιν ἀγαθοῖς ἢ τοῖς διὰ τὴν αὑτῶν φύσιν καὶ φρόνησιν ἐξ ἀρχῆς γιγνομένοις. Τοὺς δὲ μὴ μόνον πρὸς ἓν τούτων, ἀλλὰ καὶ πρὸς ἅπαντα ταῦτα τὴν ἕξιν τῆς ψυχῆς εὐάρμοστον ἔχοντας, τούτους φημὶ καὶ φρονίμους εἶναι καὶ τελέους ἄνδρας καὶ πάσας ἔχειν τὰς ἀρετάς.»