Από την Ισμήνη Χαρίλα

Ένα από τα γνωστότερα έργα του Άγγλου μυθιστοριογράφου Γκρέιαμ Γκριν είναι «Ο τρίτος άνθρωπος» που γράφτηκε το 1949 και το οποίο – όπως αναφέρει ο ίδιος ο συγγραφέας στον πρόλογό του – «δεν γράφτηκε ποτέ με την προοπτική να γίνει βιβλίο, αλλά ταινία».

Επρόκειτο συνεπώς για το ομώνυμο φιλμ νουάρ που κυκλοφόρησε την ίδια χρονιά, προτάθηκε για τρία Όσκαρ και είχε ως πρωταγωνιστές την Αλίντα Βάλι, τον Τζόζεφ Κότεν και τον Όρσον Γουέλς.

Στο βιβλίο λοιπόν που αποτέλεσε και τη βάση του σεναρίου για την ταινία, επιλέγεται ως χώρος εξέλιξης των γεγονότων η Βιέννη και ως χρόνος η περίοδος μετά τη λήξη του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Ο βασικός πρωταγωνιστής είναι ένας συγγραφέας ιστοριών γουέστερν που επισκέπτεται την Αυστριακή πρωτεύουσα μετά από την πρόσκληση του παιδικού του φίλου, του Χάρι Λάιμ και ο οποίος μόλις φθάνει στον προορισμό του μαθαίνει ότι ο οικοδεσπότης του σκοτώθηκε από ένα διερχόμενο φορτηγό.

Καθώς δεν έχει πλέον χρήματα και βρίσκεται σε δύσκολη οικονομική κατάσταση, αποφασίζει να επιστρέψει στην Αμερική, αποδεχόμενος το εισιτήριο που του προσφέρει ένας αστυνόμος της Βρετανικής ζώνης. Λίγο πριν το ταξίδι του όμως ανακαλύπτει ότι κατά τη διάρκεια του ατυχήματος του Χάρι υπήρχε και ένας τρίτος άγνωστος άνδρας που πλέον έχει εξαφανιστεί. Η αποκάλυψη αυτή του δημιουργεί υπόνοιες ότι ο φίλος του δολοφονήθηκε και γι’ αυτό ματαιώνει την αναχώρησή του και παρατείνει τη διαμονή του στη Βιέννη προκειμένου να ξεδιαλύνει το μυστήριο.

Όπως είναι προφανές λοιπόν το εν λόγω βιβλίο εντάσσεται στην κατηγορία του αστυνομικού μυθιστορήματος και περιλαμβάνει όλα τα βασικά χαρακτηριστικά του είδους, δηλαδή τη ρεαλιστική αναπαράσταση, τους γρίφους, τις ανατροπές που οδηγούν σε αποκαλύψεις, τις κατάλληλες καιρικές συνθήκες που δημιουργούν μια ατμοσφαιρική αίσθηση, την αγωνία για τις εξελίξεις που εντείνεται από τη γρήγορη πλοκή, τη δράση και την εναλλαγή σκηνών και φυσικά τη γυναικεία παρουσία που υποβοηθά τη σεντιμενταλιστική οπτική και κατ’ επέκταση την εμπορικότητα του κινηματογραφικού έργου.

Ο ρόλος του ερευνητή παραχωρείται σ’ έναν ερασιτέχνη και δη τον φίλο του Χάρι που έχει όμως την υποστήριξη του Βρετανού Αστυνόμου και μέσω της αφηγηματικής ροής ο συγγραφέας φροντίζει να αποτυπώσει από τη μια πλευρά τα ιστορικά γεγονότα που διαδραματίστηκαν στη Βιέννη μετά τη λήξη του πολέμου με τον διαχωρισμό της πόλης σε τέσσερις ζώνες που τελούσαν υπό τη Συμμαχική Διοίκηση των Αμερικανών, των Ρώσων, των Γάλλων και των Βρετανών, αλλά και να προβάλλει διακριτικά τόσο τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις, ως οπαδός του Ρωμαιοκαθολικισμού, όσο και ορισμένους σχολιασμούς του για τα λογοτεχνικά δρώμενα.

Σύμφωνα τώρα με την άποψη του ίδιου του Γκριν που διατυπώνεται στον πρόλογό του, η ταινία είναι καλύτερη από το βιβλίο και αν ο αναγνώστης την αντιπαραβάλλει με το κείμενο, θα εντοπίσει διαφορές. Ωστόσο, ακόμα και αν η ταινία είναι ενδεχομένως γνωστότερη στο ευρύ κοινό, εντούτοις θα πρέπει να ειπωθεί ότι το βιβλίο δεν είναι απλώς ένα εξαιρετικό δείγμα αστυνομικής λογοτεχνίας, αλλά ευνοεί την ανάπτυξη συνειρμών και υποθέσεων γύρω από την ανατρεπτική επιβολή της πραγματικότητας που διαλύει ό,τι θεωρείται δεδομένο. Γεγονός που μας υπενθυμίζει ότι σαφώς υπάρχει πάντοτε κάποια απόσταση ανάμεσα σ’ ένα έργο και την κινηματογραφική του μεταφορά και γι’ αυτό οφείλουμε να τα αναλύουμε διακριτά, προτού τα συγκρίνουμε, αποφεύγοντας τη σύγχυση με το εννοιολογικό τους υπόβαθρο.