Photo credit: Athena Kantidakis

Συνέντευξη στην Αναστασία Δημητροπούλου.

Είναι εκείνος που ξέρει καλύτερα από τον καθένα πως ποτέ δεν είναι αργά να γίνεις αυτό που έχεις ονειρευτεί, ακόμα κι αν αρχικά έχεις σπουδάσει κάτι εντελώς διαφορετικό. Είναι εκείνος που δημιουργεί το φως και το καλλιτεχνικό του πάθος το αντανακλά. Πολυταξιδεμένος, πολυπράγμων, εμπνευστής κι εμπνεόμενος, ο Νίκος Πατεράκης έχει απόλυτη συναίσθηση του ότι πολλά ταλέντα έχουν χαθεί εξαιτίας της έλλειψης θάρρους και ότι χρειάζεται κουράγιο, περιέργεια και θέληση για να ακολουθήσεις το ταλέντο στα άγνωστα μονοπάτια που πολλές φορές σε οδηγεί. Σήμερα, ο δημιουργός του Kiklos Festival NYC, μιλά στο Writer’s Gang για τη μουσική και τα όνειρά του, κι αφήνει τους αναγνώστες να διαπιστώσουν πως η μαγεία στις νότες δεν είναι να ξέρεις από πού προέρχονται αλλά πού και γιατί πηγαίνουν, πως υπάρχουν πάντα τρόποι για να πετύχεις αν είσαι αποφασισμένος, και πως όλα αλλάζουν όταν εσύ αλλάζεις κι εντοπίζεις αυτό που σε γεμίζει και σε ολοκληρώνει.

1. Νίκο, θα ήθελα να σε ευχαριστήσω από καρδιάς για τη συνέντευξη με την οποία τιμάς το Writer’s Gang κι εμένα, και περνώντας στα θέματά της, ας μιλήσουμε πρώτα για σένα τον ίδιο. Πώς ένας Έλληνας που σπούδασε Οικονομικά στη Σκωτία, θέλησε να μεταπηδήσει σε μουσικές σπουδές, και να αλλάξει ακόμα και ήπειρο για να εγκατασταθεί στις ΗΠΑ;

Ευχαριστώ κι εγώ για την ευκαιρία αυτής της συνέντευξης, Αναστασία! Χαίρομαι να μοιράζομαι την πορεία μου με τον ευρύτερο κόσμο γιατί θεωρώ ότι υπήρξα ευλογημένος να κάνω ένα ταξίδι όμορφο που με οδήγησε από διαφορετικά μέρη του κόσμου, φωτισμένους ανθρώπους και μαγικές εμπειρίες που με κάνουν αυτό που είμαι σήμερα.

Τα οικονομικά ήταν λίγο πολύ δρομολογημένα οικογενειακώς ελλείψει άλλων επαγγελματικών ενδιαφερόντων. Ωστόσο, η αγάπη για την μουσική ανατρέχει στα παιδικά μου χρόνια, όπου μεγάλωσα με ακούσματα λαϊκής κι έντεχνης ελληνικής μουσικής από τον Έλληνα πατέρα μου, αλλά και μουσικού θεάτρου, swing και κλασσικής μουσικής από την Αμερικανίδα μητέρα μου.

Ως παιδί, ήθελα να γίνω ηθοποιός. Μου άρεσε να κάνω τον κόσμο να γελάει, να μιμούμαι φωνές και να υποδύομαι διάφορους ρόλους. Στα ενδέκατά μου γενέθλια, όμως, συνέβη η τομή: οι γονείς μου με πήραν στην συναυλία των Rolling Stones στο Ολυμπιακό Στάδιο to 1997. Η ενέργεια της βραδιάς με συνεπήρε και με όπλισε με την πεποίθηση ότι η μουσική είναι ένας ανώτερος τρόπος ερμηνείας που με διέγειρε καθολικά και ταίριαζε περισσότερο στην ιδιοσυγκρασία μου.

Στην συνέχεια, έμαθα κιθάρα μόνος στα 13 μου και ξεκίνησα μαθήματα κλασσικού τραγουδιού στα 16, τα οποία και συνέχισα κατόπιν των σπουδών μου στην Σκωτία. Έχοντας πειραματιστεί και με την σύνθεση, άρχισε να με κερδίζει και αυτή η μορφή έκφρασης λόγω της εγκεφαλικότητας που μου έλειπε από το τραγούδι. Τελειώνοντας το πτυχίο οικονομικών, ανοίχτηκαν οι ορίζοντές μου για περαιτέρω σπουδές στο αγαπημένο μου αντικείμενο. Έπειτα από έναν χρόνο δουλειάς, ξεκίνησα σπουδές ερμηνείας και παραγωγής pop μουσικής στο Manchester της Αγγλίας . Μία πυκνή πόλη με τεράστια μουσική σκηνή, βυθίστηκα στις ευκαιρίες που μου δόθηκαν με χαρά και όρεξη. Στα 4 μου χρόνια εκεί, έμαθα να παίζω ινδικά και βραζιλιάνικα κρουστά, συμμετείχα σε 7 μπάντες και ξεκίνησα να γράφω το πρώτο επίσημό μου έργο, για το οποίο θα σας πω περισσότερα παρακάτω.

Το 2012, κλήθηκα να επιστρέψω στην Ελλάδα για να εκπληρώσω τις στρατιωτικές μου υποχρεώσεις. Όταν απολύθηκα, θέλοντας να αναπτύξω και να αξιοποιήσω την σύνθεση περαιτέρω, έκανα αίτηση και μου δόθηκε υποτροφία για να φοιτήσω στις νέες μεταπτυχιακές εγκαταστάσεις του διάσημου Berklee College of Music στην Valencia της Ισπανίας σε ένα πρόγραμμα σπουδών σύνθεσης μουσικής για οπτικά μέσα (ταινίες, τηλεόραση και βιντεοπαιχνίδια). Αυτός ήταν ένας χρυσός χρόνος, όπου, μετά από χρόνια ‘εξορίας’ στον κρύο Βορρά, έζησα σε μια πανέμορφη πόλη της Μεσογείου και συνεργάστηκα με εξαιρετικά ταλέντα από περισσότερες από 80 χώρες.

Όταν τελείωσα τις σπουδές μου το 2014, βρήκα δουλειά στην ROLI, μια start-up εταιρία με σημαντικές καινοτομίες στον χώρο της μουσικής τεχνολογίας, το οποίο και με οδήγησε στη Νέα Υόρκη, όπου ζω κι εργάζομαι από τότε.

2. Τι είναι το Kiklos Festival, του οποίου είσαι δημιουργός κι εμπνευστής; Υπήρχε μια βαθύτερη ανάγκη μέσα σου να παρουσιάσεις την παραδοσιακή μας μουσική με μεγαλύτερη εξωστρέφεια; Κατά πόσο το καταφέρνεις αυτό και πώς νιώθεις;

Το Kiklos Festival προέκυψε αρκετά αυθόρμητα. Για χρόνια, αρκετοί καλοί μου φίλοι και συνάδελφοι, γνωρίζοντας την έφεσή μου για την παραδοσιακή μουσική διαφόρων χωρών, με παρότρυναν να εμβαθύνω στην δική μας, με την οποία ομολογώ πως δεν είχα πολλά βιώματα. Μετά από πάνω από μια δεκαετία ζώντας μακριά απ’την χώρα μου, ίσως και λόγω νοσταλγίας να στράφηκα προς τα παραδοσιακά μας ακούσματα για έμπνευση. Αυτό που βρήκα ήταν ένας πλούτος ζωντανής έκφρασης από όλο το φάσμα του ελληνισμού, με εντυπωσιακή ποικιλία σε ρυθμούς και μελωδίες που προκαλούν έξαρση και δέος.

Αρχικός σκοπός ήταν να ενσωματώσω αυτά τα στοιχεία στην δική μου συνθετική παλέτα. Έτσι γεννήθηκε ο πρώτος μου δίσκος ‘Áyia Méthi : Echoes of Dionysus’ – κάποια κομμάτια επηρεασμένα από ελληνικές μουσικές παραδόσεις και ροκ, που αγαπώ από μικρός. Για να πλαισιώσω την παρουσίαση του δίσκου, οργάνωσα κάποιες εκδηλώσεις στην αμερικανική ομογένεια και κανόνισα το ταξίδι των συντελεστών του δίσκου από την Ελλάδα.

Αμέσως μετά με κέντρισε η έλλειψη προβολής κι εναλλακτικής παρουσίασης αυτών των ειδών. Αν τα ινδικά, τα λάτιν, ακόμη και τα βορειοαφρικανικά ή αραβικά ακούσματα θεωρούνται world/ethnic μουσική, πού βρίσκονται τα ελληνικά σε αυτή την αρένα; Γιατί δεν εκπροσωπούνται στο εξωτερικό; Γιατί δεν επενδύουμε στην εξαγωγιμότητα του πιο πολύτιμου αγαθού μας, του πολιτισμού;

Τον σπόρο της ιδέας να γίνει ένα festival/θεσμός την οφείλω στον φίλο και διεθνώς αναγνωρισμένο λαουτίστα Βασίλη Κώστα, ο οποίος συμμετείχε στο πρώτο φεστιβάλ μας το Νοέμβρη του 2018. Έκτοτε, έχουμε πραγματοποιήσει μικρότερες και μεγαλύτερες εκδηλώσεις υπό την αιγίδα του Ελληνικού Προξενείου της Νέας Υόρκης για 2 festival, όπου χαίρομαι να βλέπω όλο και παραπάνω ξένο κοινό να εκδηλώνει ενδιαφέρον και συγκίνηση για αυτή την λιγότερο φωτισμένη πλευρά της κουλτούρας μας.

Επίσης, η ενασχόληση μου αυτή με την διοργάνωση ζωντανών εκδηλώσεων με άνοιξε κι επαγγελματικά σε αυτόν τον τομέα, όπου είχα την χαρά να συμμετέχω και στην ομάδα παραγωγής της τελευταίας περιοδείας του μεγάλου Γιώργου Νταλάρα στις Ηνωμένες Πολιτείες και τον Καναδά (Φλεβάρης 2020).

3. Τι θεωρείς πως σου έχει προσφέρει η καλλιτεχνική σου ενασχόληση και η αφοσίωσή σου στη μουσική που δε θα μπορούσε να σου προσφέρει το αντικείμενο των αρχικών σπουδών σου;

Ποιότητα ζωής. Θα αναφέρω την εξής ανέκδοτη ιστορία: ο Beethoven – ένας από τους αγαπημένους μου συνθέτες – γνωρίζουμε από την βιογραφία του πως η ζωή του ήταν αρκετά λυπητερή – υπέστη κακοποίηση από τον πατέρα του, η κοινωνικοποίησή του προβληματική, οι ερωτικές απογοητεύσεις πολλές. Η μουσική ήταν το καταφύγιό του, όπου εξέφραζε τα φιλάνθρωπα ιδανικά του με πάθος, εκτόνωνε την θλίψη του με ένταση και εκδήλωνε την συγκίνησή του με χάρη.

O Beethoven έγραψε το ύστατο έργο του, την 9η Συμφωνία, όντας πλήρως κουφός. Γνωρίζουμε από γράμματα στον εκδότη του πόσο τον πονούσε αυτό – γράφει πως «ο Θεός στερεί από μένα την ευκαιρία που δίνει σε τόσους άλλους: την ικανότητα να ακούσω την μουσική μου». Και τι τέλος επιλέγει αυτός ο σπασμένος, βαθύτατα μοναχικός άνθρωπος για την τελευταία του συμφωνία, την οποία και δεν άκουσε ποτέ; Την Ωδή στην Χαρά, έναν ύμνο προς την ύψιστη αρετή της ανθρωπότητας, με μεγαλειώδεις στίχους του Γερμανού ποιητή Friedrich Schiller όπως:

« τα μάγεια σου ενώνουν / ό,τι η ζωή χωρίζει /

και όλοι οι άνθρωποι γίνονται αδέλφια / όπου ακουμπούν τα απαλά σου φτερά »

« φιλιά μας έδωσες, γλυκό κρασί / και το δώρο της Φιλίας που νικά τον θάνατο /

ως και το σκουλήκι χαίρεται που ζει / και οι άγγελοι βρίσκουν τον Θεό τους »

« αλληλοασπαστείτε, εκατομμύριοι / με αυτό το φιλί για όλο τον κόσμο /

αδέλφια, πάνω απ’το έναστρο πέπλο / πρέπει να κατοικεί ένας συμπονετικός πατέρας »

Η μουσική είναι αλχημεία. Και οι θαρραλέοι της ήρωες λιώνουν μέσα στο μαγικό τσουκάλι όλον τους τον πόνο, ακόμη και τον ίδιο τους τον εαυτό, και φτιάχνουν χρυσάφι για όλη την ανθρωπότητα. Όταν πέφτει το τείχος του Βερολίνου, ο γιγάντιος μαέστρος Leonard Bernstein ερμηνεύει το εν λόγω έργο διευθύνοντας την παγκοσμίου φήμης Φιλαρμονική Ορχήστρα της πόλης και δίνοντας την εντολή να αντικατασταθεί η λέξη ‘Freude’ (= χαρά) με την λέξη ‘Freiheit’ (= ελευθερία). Το 1972, η Ωδή στην Χαρά προσαρμόζεται και επισημοποιείται ως ύμνος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Αυτό πρέπει να είναι κάποιο είδος αθανασίας. Και η αντίληψη και βαθιά εκτίμηση που τρέφω προς αυτό κάνει την ζωή μου πιο όμορφη.

4. Μίλησέ μας για την πρώτο σου επίσημο μουσικό επίτευγμα. Σε ποια ηλικία συνέβη; Τι αποκόμισες και ποια η ανταπόκριση του κοινού;

Στα 24 μου στο μακρινό Manchester, έπειτα από κάποια χρόνια ενασχόλησης με την ζωντανή μουσική, ανέπτυξα ένα δίκτυο το οποίο μου επέτρεψε να σκεφτώ πιο μεγαλεπίβολα σε σχέση με την σύνθεση. Κάποια κομμάτια που είχα γράψει νωρίτερα ενώθηκαν με νεότερες συνθέσεις μου κι έγιναν τα κεφάλαια ενός μουσικού θεατρικού με σύγχρονες επιρροές και αυτοβιογραφικό χαρακτήρα.

Έπειτα από 9 μήνες εράνων και σκληρής προετοιμασίας ως προς την μουσική διεύθυνση, σκηνοθεσία και παραγωγή, το έργο ‘Ano Throsko: Musical for the 21st Century’ έκανε πρεμιέρα τον Μάιο του 2011 υπό την αιγίδα του Arts Council England. Ήταν για μένα ένα βάπτισμα πυρός ως συνθέτης, αλλά και ως παραγωγός σε μια πόλη που αγκάλιασε εμένα και πολλούς μουσικούς από άλλα μλερη του κόσμου.

5. Πώς ο συνθέτης Νίκος Πατεράκης αντιμετώπισε το lockdown στη Νέα Υόρκη; Η δύσκολη κατάσταση στην οποία βρέθηκε και συνεχίζει να βρίσκεται η ανθρωπότητα λόγω της πανδημίας του Covid-19, πώς επηρέασε την καθημερινότητά σου, και πού διοχέτευσες την έμπνευσή σου;

Συνέχισα να συνθέτω και να εργάζομαι πάνω σε κάποια soundtracks εν μέσω καραντίνας. Αν μη τι άλλο, αυτή η ζωή ήταν έτσι κι αλλιώς ανέκαθεν απομονωτική και η απομόνωση προσφέρεται για αυτά. Ωστόσο, διαπίστωσα μια έλλειψη έμπνευσης η οποία φάνηκε να είναι κοινή για τους συναδέλφους μου. Με οδήγησε στην σκέψη ότι η καθημερινότητα που ενίοτε βλέπαμε ως εμπόδιο στην δημιουργία να αποτελούσε ταυτόχρονα και το ερέθισμα για δημιουργία…

Όμως η μουσική έχει πολλές θεραπείες. Ξανάπιασα την κιθάρα κι έμαθα πολλά τραγούδια από όλον τον κόσμο – γαλλικά, ιταλικά, ισπανικά… Είναι αδύνατο να παραμείνει κανείς καταθλιμμένος όταν παίζει κουβανέζικη μουσική για μία ώρα την ημέρα! Βγήκα στα πάρκα, έπαιζα στον δρόμο για τους φίλους μου και βρήκα εναλλακτική εργασία πουλώντας κρασιά, αλλά και πιο χειρωνακτικά, βοηθώντας σε μετακομίσεις, ηλεκτρολογικά – ό,τι πέρναγε από το χέρι μου για να επιζήσω και να υποστηρίξω την κοινότητά μου.

6. Σου λείπει η Ελλάδα; Κι αν ναι, τι σου λείπει περισσότερο από αυτήν;

Οι άνθρωποί μου, η ελληνική φύση και η θάλασσα.

7. Υπάρχει κάποιο επόμενο μουσικό σου βήμα στα σκαριά;

Κάνω διαλείμματα αλλά δεν σταματώ. Εργάζομαι πάνω σε μια κωμική σειρά, το δεύτερο μέρος του δίσκου μου μένει να ηχογραφηθεί και μελετάω το ενδεχόμενο παραγωγής συναυλιών drive-in στην Ελλάδα, όπου σκοπεύω να επιστρέψω επ’αορίστου μετά από την πολύχρονη απουσία μου.

8. Μοιράσου μαζί μας τρεις αισιόδοξες σκέψεις σου. Μία που θα αφορά τις κοινωνικές διακρίσεις (γεγονός – αγκάθι για την Αμερική του 2020), μία για τη μουσική και πώς αυτή μεταμορφώνει πομπό και δέκτη, και μία για τις διαμπερείς πληγές που έχει ανοίξει στον κόσμο η πανδημία του Covid-19.

1η σκέψη – κοινωνικές διακρίσεις: είχα την χαρά να ζήσω την μεγαλύτερη ροή κορμιών και πληροφορίας στην ιστορία της ανθρωπότητας. Στα 15 χρόνια που λείπω από το σπίτι, τους φίλους και την οικογένειά μου, δούλεψα, γέλασα, έκλαψα, έφαγα, ήπια, έκανα έρωτα, χόρεψα και τραγούδησα με όλες τις φυλές του κόσμου. Μοιραστήκαμε τόσα που στο τέλος τα πράγματα που μας χώριζαν ωχριούσαν μπροστά σε αυτά που μας ένωναν: την αγάπη για τον Άνθρωπο, την πάλη για την ευημερία και την ανάγκη για συντροφικότητα. Έχω καλούς φίλους σε όλο τον κόσμο που γνωρίζουν ότι έχουν έναν καλό φίλο από την Ελλάδα.

Πλέον καλλιεργείται ένα κλίμα που κάνει την ζωή που έζησα να φαντάζει ψεύτικη. Ένα όνειρο που μοιραστήκαμε κάποιοι τυχεροί και που η υπόλοιπη Δύση έκρινε ασύδοτο, ανώφελο και λάθος. Όλες οι μεγάλες ενώσεις της Δύσης (Ηνωμένο Βασίλειο, Ευρωπαϊκή Ένωση, Ηνωμένες Πολιτείες) συνταράχθηκαν και κρίθηκαν ανάξιες των κρίσεων που μας βρήκαν και ξέπεσαν σε μια συρρικνωμένη ζωή για να τις αντιμετωπίσουν διασπασμένα. Λαϊκισμός, ρατσισμός – μικρόψυχα πράγματα και πρόσκαιρες εκτονώσεις σε επίμονα προβλήματα.

Όμως μόνο η Αλήθεια λάμπει στο σκοτάδι του χρόνου. Πιστεύω πως όταν γυρίσει ο τροχός κι επανέλθει η ευημερία, η ανθρωπότητα θα ξαναπιάσει το σκοινί από εκεί που το άφησε για να εκπληρώσει αυτό που φαίνεται να είναι ο σκοπός της: να ενωθεί, να δημιουργήσει ανθρώπους με διευρυμένη συνείδηση του διαφορετικού, του περιβάλλοντος και του συνανθρώπου και να ωριμάσει διευκολύνοντας την πρόσβαση σε αυτά που κάνουν την ζωή πιο ευχάριστη, όπως οι ευκαιρίες εργασίας, η τέχνη, το ταξίδι κι ελαχιστοποιώντας ό,τι την κάνει πιο δυσάρεστη: o πόλεμος, η φτώχεια και η πνευματική ένδεια.

2η σκέψη – μουσική: όταν έμενα στην Αγγλία, είχα την χαρά να εργαστώ ως εθελοντής για ένα διάστημα με τον οργανισμό Musicians Without Borders. Η κοπέλα που με σύστησε με καλωσόρισε με μια από τις πιο συγκινητικές ιστορίες που ξέρω και που σημάδεψε την έναρξη του οργανισμού. Κάποια στιγμή, έκαναν λέει ένα project με παιδιά μουσικούς από το Ισραήλ και την Παλαιστίνη. Συναντιόντουσαν για πρόβες στα σύνορα κατόπιν ειδικής άδειας των δύο αντιμαχόμενων κυβερνήσεων και στο τέλος έπαιξαν μαζί τραγούδια με τα οποία μεγάλωσαν κι από τις δυο μεριές. Όταν τελείωσε το πρόγραμμα, ρώτησαν τα παιδιά πώς τους φάνηκε η εμπειρία. Ένα κοριτσάκι από την Παλαιστίνη είπε ότι ‘τώρα που παίξαμε μουσική μαζί, δεν μπορώ να τους σκοτώσω’…

Δεν ξέρω εάν το κοριτσάκι αυτό σκεφτόταν πως θα έπρεπε κάποια στιγμή να σκοτώσει από μίσος, για αντίποινα ή ακόμα και απλά γιατί έτσι την μάθανε. Νομίζω όμως ότι για να βρει να πει αυτό που είπε, πήγε κάπου μέσα της από όπου δεν υπάρχει γυρισμός. Δε νομίζω κανένας να μπορέσει να μάθει αυτό το κοριτσάκι διαφορετικά πια. Αυτό το κοριτσάκι έμαθε μια Αλήθεια ολομόναχή της.

Αυτό είναι η μουσική. Μια Αλήθεια που δεν μαθαίνεται με λόγια. Ένα Μυστικό που απαιτεί μύηση. Δεν μαθαίνεις κάτι επειδή κάποιος σου μεταδίδει πληροφορία. Μαθαίνεις να παίζεις γιατί εναρμονίζεται το κορμί και το μυαλό. Μαθαίνεις να ερμηνεύεις όντας ευάλωτος στην συναισθηματική γλώσσα ενός κομματιού – τι ήθελε να πει αυτός ο έρμος που το’γραψε που δεν μπορούσε να πει με λόγια! Μαθαίνεις να συνεργάζεσαι με άλλους, να σέβεσαι τον ρόλο του καθενός, να αναλαμβάνεις και να παραχωρείς ευθύνη ώστε να προκύψει συλλογικό αισθητικό αποτέλεσμα που διεγείρει τις αισθήσεις τόσο ώστε να λάμψει έστω και λίγο αυτό το μικρό, ανεξιχνίαστο πράγμα που αποκαλούμε ψυχή. Κι έχουμε παρατηρήσει σε όλη την ανθρωπότητα πως, όταν λάμπει, λίγο πολύ τις ίδιες αντιδράσεις έχουμε όλοι μας: μας καταπραΰνει, μας συγκινεί, μας ενώνει, μας υπενθυμίζει ότι η ζωή είναι ένα δώρο το οποίο οφείλουμε όλοι να χαρούμε.

3η σκέψη – πανδημία: στο είδος της αρχαίας τραγωδίας, κάθε ύβρις προκαλεί νέμεσις. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η πανίσχυρη Δύση, μεσ’την αναπόφευκτη αλαζονεία κάθε αυτοκρατορίας λίγο πριν τον επιθανάτιο ρόγχο της, υπερτίμησε τις δυνάμεις της, ξεχνώντας πόσο ευάλωτη είναι στον παραμικρό απρόβλεπτο παράγοντα (κυριολεκτικά). Πλέον, εξαιτίας ενός μικροσκοπικού ιού, ατενίζουμε ένα μέλλον αγνώριστο, με κάποια δυσμένεια, αλλά και με πολλές ευκαιρίες για αναπροσαρμογή.

Για παράδειγμα, η κουλτούρα της εξ αποστάσεως εργασίας περιοριζόταν κατά κύριο λόγο σε συγκεκριμένες βιομηχανίες (τεχνολογικές start-up, software development, κτλ). Με την αναγκαστική υιοθέτηση αυτού του μοντέλου, προσφέρονται πολλές δόκιμες αλλαγές τόσο σε επιχειρησιακό όσο και σε κοινωνικό επίπεδο. Σε πρώτη βάση, επιχειρήσεις γίνονται πιο ευέλικτες χωρίς την καταβολή ενοικίων για χώρους γραφείων. Σε δεύτερη, οι εργαζόμενοι, το οδικό δίκτυο αλλά και το περιβάλλον θα επιβαρύνονται πολύ λιγότερο από τις μέχρι τώρα ισχύουσες κυκλοφοριακές ανάγκες. Ευνοούνται νέες οικογένειες με την πιο συχνή παρουσία δύο γονιών στο σπίτι, και άλλα πολλά.

Επίσης, ιστορικά, θεωρώ ότι οι κρίσεις ανέκαθεν σφυρηλατούσαν γενιές ανθρώπων με προσαρμοστικότητα και προνοητικότητα. Δεδομένου του αντίκτυπου στην κοινωνική μας ζωή, βλέπω στον εαυτό μου και γύρω μου – κι ελπίζω ακόμη ευρύτερα – μια στροφή σε πιο απλούς και αποτελεσματικούς τρόπους κοινωνικοποίησης και διασκέδασης, σε ισχυροποίηση οικογενειακών και φιλικών δεσμών και σε μαζική αναθεώρηση τοξικών ή δυσαρμονικών σχέσεων. Όλα αυτά προσφέρουν ευκαιρίες εξυγίανσης σε μια κοινωνία που προχωρούσε μάλλον ανεξέλεγκτα και με φρενήρεις ρυθμούς.