Από την Ισμήνη Χαρίλα

Τον 18ο αιώνα αναπτύχθηκε στη Γαλλία ο Ευρωπαϊκός Διαφωτισμός που πρέσβευε την ανάγκη απαλλαγής της ανθρώπινης σκέψης από τις προλήψεις και τις προκαταλήψεις και απαιτούσε τη διάδοση της παιδείας που θα επέτρεπε και στις κατώτερες λαϊκές τάξεις να αποκτήσουν τα εφόδια που θα βελτίωναν την καθημερινότητά τους.

Το πνεύμα των ιδεών του Διαφωτισμού και ιδίως της προάσπισης της κριτικής και επιστημονικής σκέψης εκφράστηκε στην Encyclopédie που δημοσιεύτηκε στη Γαλλία από το 1751 έως το 1772 και προκάλεσε μια έντονη διαμάχη ανάμεσα στους υπερασπιστές και τους πολέμιους της προσδοκώμενης ανάπτυξης που θα επέφερε το μέλλον.

Εμπνεόμενος επομένως από το έργο των Εγκυκλοπαιδιστών, ο Ισπανός συγγραφέας Αρτούρο – Πέρεθ Ρεβέρτε τοποθετεί χρονικά το μυθιστόρημά του «Καλοί άνθρωποι σε σκοτεινούς καιρούς» – που κυκλοφορεί μεταφρασμένο στα ελληνικά από την Τιτίνα Σπερελάκη και τις Εκδόσεις Πατάκη – σ’ εκείνη την εποχή.

Βασικά πρόσωπα είναι δυο Ισπανοί Ακαδημαϊκοί, ο βιβλιοθηκάριος δον Ερμόχενες Μολίνα και ο ναύαρχος δον Πέδρο Θάρατε, οι οποίοι επιφορτίζονται από τους συναδέλφους τους με το καθήκον να ταξιδέψουν στη Γαλλία και να μεταφέρουν στην Ισπανία τους είκοσι οχτώ τόμους του απαγορευμένου αυτού έργου.

Μέσω λοιπόν της ενδελεχούς έρευνας, ο δημιουργός αναπτύσσει το αφήγημά του βασιζόμενος σε πραγματικά ιστορικά γεγονότα και οδηγεί τους ήρωές του σ’ ένα περιπετειώδες ταξίδι και μια δύσκολη αναζήτηση που θα τους θέσει αρκετές φορές σε κίνδυνο.

Σταδιακά, ο αναγνώστης παρακολουθεί μια παράλληλη χρονικά διήγηση, αφού από τη μια πλευρά ο ίδιος ο συγγραφέας αναλύει και παραθέτει τη μεθοδολογία που επέλεξε να ακολουθήσει προκειμένου να συγκεντρώσει τα στοιχεία που χρειαζόταν και από την άλλη γίνεται νοερά συνοδοιπόρος των δυο ακαδημαϊκών και ταξιδεύει μαζί τους με μια άμαξα από την Ισπανία στη Γαλλία, διανύοντας κακοτράχαλους, επικίνδυνους και γεμάτους παγίδες δρόμους.

Έντεχνα και δίνοντας σημασία στη λεπτομέρεια, ο Ρεβέρτε αποτυπώνει το πνεύμα του 18ου αιώνα, που δεν είναι μόνο ο «αιώνας της ελευθερίας», όπως είχε σχολιάσει ο Ντιντερό, αλλά επίσης και ο αιώνας της διεκδίκησης πρόσβασης σε αγαθά που μέχρι τότε παρέχονταν σε λίγους. Μιας διεκδίκησης που πυροδότησε τη Γαλλική Επανάσταση και την ανατροπή των ισχυόντων ταξικών δεδομένων.

Με ρεαλιστικές και οπτικοποιημένες περιγραφές ο συγγραφέας αναδεικνύει τις διαφορές ανάμεσα στην Ισπανία και τη Γαλλία, αλλά και τις αντιθέσεις ανάμεσα στον τρόπο διαβίωσης των αριστοκρατών και των φτωχών Γάλλων πολιτών που λιμοκτονούν σε κακοδιατηρημένες και ανθυγιεινές κατοικίες.

Από τη μια πλευρά άρα παρουσιάζεται ο κόσμος των καφέ και των φιλολογικών σαλονιών όπου η ευμάρεια αφήνει χώρο σε πνευματικές και καλλιτεχνικές συζητήσεις και από την άλλη ο κόσμος των σκοτεινών και βρώμικων δρόμων όπου δεν υπάρχει άλλη προτεραιότητα από τη μάχη της επιβίωσης και όπου βασιλεύει η αμάθεια και η παραβατικότητα.

Ο Ρεβέρτε αποτυπώνει μέσω των διαλόγων των πρωταγωνιστών, τις θέσεις της εν λόγω ιστορικής περιόδου που οι μελετητές της αναγνωρίζουν δίχως δυσχέρεια. Απόψεις που υπερθεματίζουν, όπως έχει προαναφερθεί, την αναγκαιότητα της παιδείας και της όξυνσης του πνεύματος, αφού «κανείς δεν μπορεί να είναι σοφός αν δεν διαβάζει τουλάχιστον μια ώρα την ημέρα, χωρίς να έχει μια βιβλιοθήκη έστω και λιτή, χωρίς δασκάλους για να τους σέβεται, χωρίς να είναι αρκετά ταπεινός ώστε να διατυπώνει ερωτήσεις και να ακούει τις απαντήσεις αποκομίζοντας όφελος».

Η έννοια της παιδείας και της ωφελείας της υπερτερεί κατά συνέπεια των θεμάτων του ιστορικού αυτού έργου που διηγείται τον αγώνα εκείνων που θυσιάστηκαν στον βωμό της προόδου και της ανάπτυξης κληροδοτώντας στις επερχόμενες γενιές τη σπουδαιότητα της διεκδίκησης των πνευματικών αγαθών.