Από την Ισμήνη Χαρίλα
Στα τέλη του 18ου και αρχές του 19ου αιώνα οι Ευρωπαίοι Διαφωτιστές απαίτησαν τη διάδοση της παιδείας στους λαούς, διότι η τελευταία, μέσω της όξυνσης του κριτικού πνεύματος και της παροχής πρόσβασης στον κόσμο της επιστημονικής σκέψης, θα συνέβαλλε τα μέγιστα στην πρόοδο της κοινωνίας, στη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και στην κατάργηση των κοινωνικών ανισοτήτων βάσει προκαταλήψεων.
«(…) όλοι χωρίς εξαίρεσιν έχουν χρέος να ηξεύρουν γράμματα. Η πατρίς έχει να καταστήση σχολεία εις όλα τα χωρία δια τα αρσενικά και τα θηλυκά παιδιά. Εκ των γραμμάτων γεννάται η προκοπή, με την οποίαν λάμπουν τα ελεύθερα έθνη», έγραφε και ο Ρήγας Βελεστινλής, Στα δίκαια του ανθρώπου το 1797 (άρθρο 22) υιοθετώντας το κοινό ευρωπαϊκό πνεύμα για την καθολική παροχή εκπαίδευσης.
Τρεις αιώνες αργότερα από την παραπάνω αναφορά, τα οφέλη της μόρφωσης και κυρίως της ανάγκης καταπολέμησης του αναλφαβητισμού είναι κοινώς αποδεκτά στην παγκόσμια κοινότητα και συνταγματικά κατοχυρωμένα στο σύνολο των εθνών. Παρ’ όλα αυτά εξακολουθεί να υφίσταται μια διάσταση ανάμεσα στη θεωρία και την πράξη, αφού πολλά παιδιά στον κόσμο δεν έχουν την πρακτική δυνατότητα σχολικής φοίτησης και παραμένουν εγκλωβισμένα σε προκαταλήψεις παλαιότερων αναχρονιστικών εποχών.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα τα παιδιά των Νταλίτ (Ανέγγιχτων), στην Ινδία που δεν ανήκουν σε κάστα και στην κοινότητα των οποίων μας μεταφέρει η Λετισιά Κολομπανί με το έργο της, «Ο Χαρταετός», που κυκλοφορεί στα ελληνικά από τις Εκδόσεις Πατάκη και σε μετάφραση του Γιάννη Στρίγκου.
Το νήμα της αφήγησης ξεκινά, όταν η Λένα, μια εκπαιδευτικός, καταρρακωμένη από την βίαια και αιφνίδια απώλεια του συζύγου της, ταξιδεύει στην Ινδία και γνωρίζει ένα δεκάχρονο κοριτσάκι, τη Λαλίτα, που δουλεύει σ’ ένα εστιατόριο και δεν ξέρει να γράφει και να διαβάζει. Θέλοντας να βοηθήσει αυτό το παιδί και λαμβάνοντας πληροφορίες για τον πραγματικό τρόπο ζωής των γυναικών των Νταλίτ, από μια ομάδα κοριτσιών που υπερασπίζονται τα δικαιώματα των γυναικών η Λένα αποφασίζει να ιδρύσει ένα σχολείο για αυτά τα παιδιά.
Κατά τη διάρκεια της προσπάθειάς της θα αντιμετωπίσει αρκετά εμπόδια, όχι μόνο οικονομικά, αλλά κυρίως κοινωνικά, αφού οι ίδιοι οι γονείς του κατώτερου εν λόγω κοινωνικού στρώματος προτιμούν από τη μια πλευρά να παντρεύουν τα κορίτσια τους σε μικρή ηλικία, προκειμένου να απαλλάσσονται από την ευθύνη τους και από την άλλη επιζητούν την οικονομική συνεισφορά στα οικιακά έξοδα από την όσο δυνατόν πιο γρήγορη ένταξη των παιδιών τους στην αγορά εργασίας. Και γι’ αυτό, όπως αναφέρει η Κολομπανί στον Χαρταετό, η Ινδία είναι η μεγαλύτερη αγορά παιδικής εργασίας στον κόσμο.
«Η γνώση είναι δύναμη. Η εκπαίδευση, το κλειδί της ελευθερίας» και η στέρησή της από τα κορίτσια τα κρατά δεμένα στο πεπρωμένο που ορίζει η κοινωνία γι’ αυτά. Η Λένα αντικρίζει μια καθημερινότητα εντελώς διαφορετική από τη δική της στη Γαλλία, όπου ο φόβος, οι βιασμοί, αλλά και η σωματική και η ψυχολογική κακοποίηση είναι μια δεδομένη κατάσταση με την οποία βρίσκονται αντιμέτωπες οι γυναίκες από τη στιγμή που γεννιούνται.
Με αδρές, ρεαλιστικές περιγραφές, η συγγραφέας, όπως και στο άλλο έργο της «Οι θριαμβεύτριες», αναδεικνύει τα θέματα που ταλανίζουν την κοινωνία και υπερθεματίζει την ανάγκη ενστάλαξης της κοινής πίστης στη σπουδαιότητα της παιδείας που θα αντιπαλέψει κάθε μορφή μεσαιωνισμού και σκοταδισμού.
Οι εικόνες της θάλασσας και το παιχνίδι με τον χαρταετό που χαρίζει και το όνομά του στο έργο, λειτουργούν συμβολικά και παραπέμπουν στο ταξίδι του ανθρώπινου νου και της ψυχής με απώτερο σκοπό την απελευθέρωσή τους από την φυλακή του κακοποιητικού κοινωνικού περιβάλλοντος. Ο αγώνας της ελευθερίας και της εφαρμογής της κοινωνικής ισονομίας σε πρακτικό και όχι θεωρητικό πεδίο απαιτεί θάρρος, επιμονή, υπομονή, τόλμη και κυρίως συνεργασία για να εφαρμοστεί καθολικά το άρθρο 21-A του Συντάγματος της Ινδίας που ορίζει την παροχή δωρεάν και υποχρεωτικής εκπαίδευσης σε όλα τα παιδιά ηλικίας έξι έως δεκατεσσάρων ετών.
